Кратки рокови за понуди - зошто е тоа проблем
Зошто роковите се клучни за фер тендерирање?
Рокот за поднесување понуди е едно од најважните правила во јавните набавки. Доволно долг рок им овозможува на сите заинтересирани компании да подготват квалитетна понуда. Кога рокот е премногу краток, само компании кои однапред знаат за тендерот можат да учествуваат - а тоа е директна индикација за нефер постапка.
Колку е кратко „прекратко"?
Според Законот за јавни набавки, минималните рокови зависат од типот на постапката:
- Отворена постапка - минимум 20 дена (35 за поголеми набавки)
- Ограничена постапка - минимум 15 дена
- Постапка со преговарање - минимум 10 дена
- Набавка од мала вредност - минимум 5 дена
Сепак, нашата анализа покажува дека значителен број тендери имаат рокови на самата граница или дури под минимумот, особено при итни набавки. Тендерите со рокови помали од 3 дена се посебно проблематични.
Што покажуваат податоците?
Анализирајќи ги тендерите на nabavkidata.com, откриваме неколку загрижувачки трендови:
- Тендери со рокови под 5 дена имаат 75% поголема веројатност да добијат само еден понудувач
- Институциите кои честo користат кратки рокови покажуваат повисок corruption risk score
- Победниците кај тендери со кратки рокови се повторливи - истите компании добиваат повеќе такви тендери
- Просечната заштеда на институцијата е значително помала кај тендери со кратки рокови
Механизмот на злоупотреба
Типичниот сценарио изгледа вака: институцијата го објавува тендерот во петок попладне, со рок за понуди во понеделник наутро. За легитимна компанија е речиси невозможно да подготви понуда за викенд. Но компанијата која однапред знаела за тендерот веќе има подготвена понуда и едноставно ја поднесува.
Статистика за еден понудувач
Нашите податоци покажуваат директна корелација: тендерите со само еден понудувач се значително почести кај набавки со кратки рокови. Ова е логично - помалку време значи помалку конкуренти.
Кои институции најчесто користат кратки рокови?
Одредени институции систематски користат кратки рокови за нивните набавки. Ова не е случајност - тоа е образец на однесување кој укажува на потенцијална злоупотреба. На нашата листа на институции со највисок ризик за 2025, кратките рокови се еден од клучните фактори за висок скор.
Како НабавкиДата го следи ова?
Нашиот систем автоматски го пресметува рокот за секој тендер и го споредува со законскиот минимум за дадениот тип на постапка. Тендерите со рокови блиску до или под минимумот добиваат повисок ризик скор. Дополнително, го анализираме денот и часот на објавување - тендери објавени во петок попладне или пред празници добиваат дополнителни поени за ризик.
Што може да се направи?
Транспарентноста е првиот чекор. Кога јавноста, медиумите и граѓанските организации имаат пристап до овие податоци, притисокот за промена расте. Секоја институција треба да објасни зошто користи минимални рокови ако постои алтернатива.
Препораки за подобрување:
- Построго следење на минималните рокови од страна на Бирото за јавни набавки
- Автоматски аларми кога институција постојано користи кратки рокови
- Јавно објавување статистика за рокови по институција
- Зголемување на минималните рокови за одредени типови набавки